Ads Elite

Przysposobienie Wojskowe Kobiet było największą kobiecą organizacją paramilitarną okresu Dwudziestolecia Wojennego. Historia jej powstania sięga jeszcze okresu I Wojny Światowej.

W polskiej historii można wielokrotnie spotkać kobiety, które chciały walczyć o wolną ojczyznę na równi z mężczyznami. Duch patriotyzmu w jakim wychowywano młodych ludzi przenikał bez wyjątku całe społeczeństwo. Już śledząc historię Powstania Listopadowego możemy natrafić na dwie kobiety Magdalenę Wojciechowską i Teklę Sobilewską. Inne nazwiska, które warto przytoczyć to Lucyna Żukowska, Henryka Pustowójtówna, Jadwiga Prendowska, Maria Piotrowiczowa, Julia Prejbiszówna, czy Apolonia Fiałkowska. XX wiek niosący duże zmiany społeczne, musiał również wpłynąć na sytuację kobiet chcących służyć ojczyźnie już nie tylko jako „kapłanka domowego ogniska". Kobiety chciały czegoś więcej i same stworzyły sobie taką możliwość.

Wiosną 1912 r. rozpoczęła się pierwsza praca kobiet w Związkach Strzeleckich. W pracy tej najczęściej brały udział dobrze wykształcone, wywodzące się ze sfer inteligenckich młode damy. Ich szkolenie obejmowało prace związane z akcją wojenną, służbą sanitarną, gospodarczą, służbą w charakterze podoficerów żywieniowych. Jednak do najtrudniejszych należała służba kuriersko – wywiadowcza oraz dywersyjna. Niektóre kobiety brały również udział w walce zbrojnej, jednak musiały one wykazać się szczególnymi predyspozycjami w tym kierunku.

W 1909 r. we Lwowie powstaje tajna organizacja wojskowa pod nazwą Armii Polskiej, a rok później zostaje utworzony pierwszy oddział żeński, który nazwano Drużynami Strzeleckimi. Od samego początku istnienia tego oddziału kładziono szczególny nacisk na to by wyrobić wśród jej członkiń sprawność fizyczną. Wszystkie kobiety należące do Drużyn Strzeleckich obowiązkowo brały udział w zajęciach wychowania fizycznego. Pozostałe lekcje obejmowały wykłady, ćwiczenia w obchodzeniu się bronią oraz musztrę wojskową. Dodatkowo organizowano cotygodniowe piesze wycieczki w trakcie których kobiety zapoznawały się z terenoznawstwem, przy okazji miały też zaprawić się w długich marszach. Wszystko to na wypadek gdyby któraś z nich musiała wystąpić jako żołnierz.

W latach 1912-1914 na terenie Małopolski w Królestwie Polskim istniały sekcje żeńskie Związków Strzeleckich oraz żeńskie oddziały Drużyn Sokolich. Ich służba w trakcie I Wojny Światowej obejmowała oddziały wywiadowcze (oddział wywiadowczy I Brygady). Była to jedna z najniebezpieczniejszych i najbardziej wymagających prac jakich podejmowały się w tamtym czasie kobiety służące w wojsku. Do ich obowiązków należało m.in. przewożenie nielegalnej „bibuły”, materiałów wywiadowczych oraz raportów strategicznych dla Oddziału Lotnego. Łącznie w oddziale służyło 46 kobiet, były to przeważnie studentki, lub absolwentki studiów, nauczycielki oraz pisarki. W 1917 r. 20 spośród nich zostało uhonorowane przez komendanta Józefa Piłsudskiego odznakami I Brygady za Wierną Służbę. Wszystkie one przeszły wspomniane szkolenie wojskowe i należały do Związku Drużyn Strzeleckich. Inną, równie ważną działalnością kobiet była Polska Organizacja Wojskowa, która miała na celu służbę pomocniczą dla oddziałów męskich. Kobiety przyjmowane do POW musiały przejść wymagający proces rekrutacji, którego częścią był kurs przygotowujący je do pracy. Tematami wykładów były: organizacja wojskowa, służba wywiadowcza, terenoznawstwo, nauka o broni i materiałach wybuchowych, niszczenie środków komunikacji, sporządzanie szkiców i meldunków. Członkinie POW służyły w Oddziale Lotnym Wojsk Polskich. Do ich zadań należało przewożenie i ukrywanie materiałów wybuchowych oraz broni. Zajmowały się też wyszukiwaniem mieszkań, które służyły jako magazyny broni, miejsce tajnych spotkań oraz stanowiły schronienie dla członków oddziału. Przygotowywały też teren na którym miała odbywać się organizowana akcja. Ponad to pełniły służbę kuriersko – wywiadowczą, sanitarną i ambulatoryjną.
Inną organizacją była Liga Kobiet, która dbała o tak podstawowe sprawy jak zaopatrzenie wojska w żywność, ciepłą bieliznę itp. oraz sprawy nieco mniej przyziemne czyli wędrowną bibliotekę, instrumenty dla orkiestr, aparaty fotograficzne, piłki nożne, przybory do pisania i rysowania. Do kobiet należała również opieka nad rannymi. Pracowały one jako sanitariuszki w szpitalach oraz dbały o dostarczanie pacjentom gazet, książek i tytoniu; urządzały również koncerty, obchody świąt itp. Liga utrzymywała gospody i herbaciarnie dla Legionistów. W gospodach próbowano też zapewnić rozrywki kulturalne, w tym celu np. zakładano czytelnie.

Pierwszą regularną, kobiecą organizacją wojskową była Ochotnicza Legia Kobiet. Jej członkinie brały czynny udział w walce o granice Polski. OLK została utworzona na przełomie lat 1918-1919. Jej założycielkami były członkinie Milicji Obywatelskiej Kobiet. Milicja w tamtym okresie pełniła służbę kurierską, ratowniczą i patrolową we Lwowie. Główną twórczynią i komendantką OLK była Aleksandra Zagórska. Członkiniami organizacji zostawały również niemal wyłącznie kobiety należące do sfery inteligenckiej, tj. urzędniczki, nauczycielki, studentki i uczennice wyższych klas gimnazjów. Ich służba polegała głównie na opiece nad rannymi, pracy w kancelarii (stanowisko maszynistki) oraz pracy w gospodarstwach będących częścią instytucji wojskowych. Jedyna służba w trakcie której kobiety miały styczność z bronią, to służba wartownicza. Oczywiście istniały wyjątki, czyli kobiety, które w 1919 r. zostawały przydzielone do oddziałów frontowych.
Organizacja OLK rozwijała się dosyć dynamicznie. We wrześniu 1920 r. w Batalionach różnych miast swoją służbę pełniło już łącznie 2500 legionistek. Liga była oddziałem macierzystym wszystkich kobiet zatrudnianych w wojsku. Zadania pomocnicze, których podejmowała się OLK to: służba medyczna, działalność oświatowo – kulturowa, obsługa kantyn i stołówek oraz punktów usługowych, a także praca na stanowiskach biurowych, gdzie zastępowały mężczyzn którzy walczyli na froncie.

W 1921 r. działalność kobiet w wojsku miała zostać zakończona decyzją Ministra Skarbu Jerzego Michalskiego. Na decyzji tej zaważyły oszczędności, które musiały zostać wprowadzone. Minister Michalski wystąpił do Ministra Spraw Wojskowych z żądaniem o zwolnieniu kobiet z wojska. Jednocześnie zwalniane nie miały żadnego prawa do świadczeń demobilizacyjnych. Likwidacja OLK była dla nich ciężkim doświadczeniem.
„Dowództwo OLK wykazało bezradność wynikającą z nieznajomości nowych przepisów administracji wojskowej z 1922 r. Pospiesznie i niedokładnie opracowane zarządzenia wojskowe były dowolnie interpretowane przez wykonawców. Legionistki były traktowane formalistycznie i bezwzględnie przez wojskowe organa gospodarcze bez żadnej pomocy władz. Niektóre z nich zostały bez żadnych środków do życia i w miesiącach zimowych bez dachu nad głową. Odchodziły z poczuciem wielkiej krzywdy, którą jak uważały czyniło im wojsko, któremu były oddane bez reszty. Z największym trudem, zbiorowym wysiłkiem kadry oficerów OLK zdołano zorganizować pomoc w urządzaniu się i uzyskaniu pracy dla najbardziej potrzebujących”.
Maria Wittek „Służba wojskowa kobiet czasu pierwszej i drugiej wojny światowej [w:] Służba Polek na frontach II wojny światowej, red. Ewa Zawacka, cz. 8, Toruń 199, s. 199.

Pomimo olbrzymich trudności kobiety – oficerowie nie miały zamiaru się poddawać. Ich dotychczasowy dorobek nie mógł zostać zmarnowany. W 1921 r. odbył się w Poznaniu zjazd, w trakcie którego poruszono sprawę braku dobrego wyszkolenia wojskowego wśród kobiet zgłaszających się do służby wojskowej. To właśnie stało się pierwszym impulsem do utworzenia Organizacji Przysposobienia Wojskowego Kobiet.
W 1922 r. oficerom Ochotniczej Legii Kobiet udało się uzyskać zgodę na utrzymanie Referatu Przysposobienia Kobiet w Wydziale Przysposobienia Rezerw, jednak wtedy pojawił się kolejny problem. Kobiety – oficerowie, które miały przeprowadzić szkolenia same uprzednio musiały ukończyć odpowiednie kursy. Uzyskanie pozwolenia na taki kurs wcale nie było łatwe. Tutaj z pomocą przyszedł gen. Gąsiorowski, to właśnie za jego pośrednictwem udało się uzyskać audiencję u samego Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego. Był to pierwszy raz gdy kierowniczki i założycielki ruchu PWK zwracały się o pomoc do Marszałka, zarówno wtedy, jak i później mogły liczyć na jego przychylność. Do warszawskiej szkoły podchorążych wstąpiło 3 kobiety, wszystkie posiadały oficerskie stopnie. Początkowo ich nauka ograniczała się tylko do teorii, jednak paniom zależało na uzyskaniu pełnego wykształcenia, ostatecznie udało im się wywalczyć dostęp do wszystkich zajęć.
Na początku Organizacja Przysposobienia Wojskowego Kobiet musiała borykać się z wieloma trudnościami takimi jak choćby niechęć ze strony społeczeństwa, które dodatkowo wciąż jeszcze musiało zmagać się z powojennym kryzysem, niechęć ze strony samych kobiet, które nie były przygotowane do takiej formy pracy oraz władz wojskowych, które po wojnie musiały zająć się pokojową organizacją armii i dla których pojawienie się kobiet w strukturach wojskowych nie było czymś pożądanym. Jednak nic nie było w stanie zniechęcić kobiet-oficerów.
Pierwsze zajęcia prowadzone w trakcie żeńskich kolonii harcerskich, w 1922 r. zaczęły cieszyć się dużą popularnością wśród dziewcząt. Zaowocowało to pomysłem utworzenia obozów PWK. Jednocześnie PWK zyskało pełną akceptację ze strony Strzelca, na terenie którego mogło realizować swoje założenia. Trzeba również zaznaczyć, że na samym początku ta forma pracy nie cieszyła się dużą popularnością. Pomimo niechęci ze strony społeczeństwa, zimą na przełomie 1922-23 r. we Lwowie, Warszawie i Wilnie pojawiły się pierwsze oddziały PWK. W 1922 r. została rozpoczęta praca nad programem społecznym, a rok później zatwierdzono „zasadnicze wytyczne przysposobienia rezerw kobiet”. Przygotowane wytyczne zostały podzielone na 2 części:
„Powszechne przygotowanie kobiet do zadań wojennych ogółu bezpieczeństwa” i „Przysposobienie wojskowe do służb pomocniczych i specjalnych w ramach struktur wojskowych”.
Na potrzeby PWK musiała zostać utworzona kobieca kadra instruktorska, w tym celu na początku powstał Klub Starszych Instruktorek Przysposobienia Wojskowego Kobiet. Klub ten pracował też nad uzyskaniem podstawy prawnej dla PWK, tworzenie obozów letnich i szerzeniem propagandy.
W założeniu PWK wykluczało udział kobiet w walce na froncie.
Pierwsze oddziały PW powstawały na terenie innych organizacji takich jak Związek Strzelecki, Sokół i harcerstwo. Zostały też utworzone pierwsze programy wyszkolenia ogólno - wojskowego, służby sanitarnej, oświaty, łączności i administracji. W 1922 r. powstał Komitet Rezerw Kobiecych, którego zadaniem było informowanie o celach PWK. Komitet zajmował się propagandą, organizacją i wyszkoleniem. Ekspozyturą Komitetu był Klub Starszych Instruktorek. Na początku powstał też Komitet Społeczny, prowadził on 2 rodzaje działalności:
1) Cywilny Zarząd realizujący zadania statutu w myśl przepisów.
2) Oficersko – komendancki realizujący szkolenie oddziałów PWK na zasadzie wojskowego regulaminu.
Dla Organizacji Ruchu PWK charakterystyczne było powstawanie pomniejszych stowarzyszeń, które w ramach ruchu zajmowały się konkretnymi zadaniami.

Kolejną przeszkodą jaką musiały pokonać twórczynie ruchu PWK była opinia, że w czasie pokoju kobiety w wojsku są niepotrzebne. Do określania ich stanowiska w tej organizacji państwowej potrzebna była odpowiednia ustawa o wojskowej służbie kobiet.

Pomimo braku zainteresowania ze strony kierownictwa MS Wojsk organizacja PWK wciąż się rozwijała, przybywało uczestniczek i instruktorek, doskonalone były też formy organizacyjne. Pierwsze formalne wsparcie pojawiło się ze strony Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Przychylność ze strony tego Ministerstwa pozwoliła na tworzenie na terenie żeńskich szkół hufców na przełomie lat 1925 – 1926. Hufce ostatecznie spotkały się również z aprobatą MS Wojsk, które przekazały pierwsze subsydium.

W 1924 r. został zorganizowany jeden ogólny obóz w Delatynie, na którym pojawiło się 78 uczestniczek, w trakcie obozu prowadzono szkolenie na 2 poziomach: indywidualne przysposobienie ogólno – wojskowe oraz kurs II stopnia na poziomie instruktorskim. Obóz przyniósł pozytywne wyniki, dlatego postanowiono kontynuować tą inicjatywę.
Obozy PWK były jedną z najważniejszych form działalności, w trakcie nich odbywało się szkolenie. Cieszyły się one rosnącą popularnością. Na obóz organizowany w 1926 r. zgłosiło się więcej kandydatek niż to przewidywano. Ostatecznie obóz liczył 186 uczestniczek. W tym okresie w przygotowaniu obozów pomagały władze wojskowe. Kandydatka, która chciała wziąć udział w organizowanym obozie musiała spełnić następujące warunki:
1) Wiek od 18 do 30 lat – warunek ten nie dotyczył młodzieży szkolnej (dla której granicą wieku było 15-16 lat);
2) cenzus naukowy – 6 lat szkoły średniej lub wykształcenie równorzędne (dla uczennic – uczęszczanie do szkoły średniej);
3) świadectwo ukończenia kursu pierwszego stopnia ogólnego lub złożenie następnej repetycji z teorii kursu stopnia I – go na obozie;
4) świadectwo lekarskie – jak na kurs I – go stopnia
5) złożenie pierwszej deklaracji jw.

Nowe przeszkody jakie musiały pokonać organizatorki PWK to braki w finansowaniu przedsięwzięcia, trudne warunki, brak pomocy, negatywny stosunek ze strony władz i tak jak poprzednio opór ze strony społeczeństwa. To jednak nie zdołało zniechęcić pewiaczek. W latach 1926-27 swoją działalność prowadziły w Wilnie, Krakowie, we Lwowie i w Lublinie. Przewrót wojenny i rozłam jaki powstał w Państwie Polskim dodatkowo utrudnił działalność PWK na terenie stowarzyszeń takich jak Sokół, czy Związek Strzelecki. W tym okresie jednak nastąpiło wydarzenie, które w znaczny sposób pomogło organizacji. Przy Ministerstwie Spraw Wojskowych powstał Państwowy Urząd Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego (PUWF i PW) – był to najwyższy organ państwowy odpowiadający za organizację i kierowanie wychowaniem fizycznym oraz przysposobieniem wojskowym polskiego społeczeństwa. Pierwszy dyrektor PUWF i PW okazał przychylność wobec Komitetu Społecznego Przysposobienia Kobiet do Obrony Kraju i przedłożył samemu Marszałkowi Państwa Józefowi Piłsudskiemu wystosowaną przez komitet prośbę o uwzględnienie PWK w organizacji władz PW. Przedłożona prośba spotkała się z poparciem. Marszałek wyraził uznanie dla dotychczasowej pracy organizacji i polecił utworzenie w Urzędzie komórki do spraw pracy w środowiskach kobiecych. Komórka ta miała zostać obsadzona wyłącznie przez kobiety. W związku z tym powstały 2 referaty: Samodzielny Referat Przysposobienia Wojskowego Kobiet oraz Referat Wychowania Fizycznego Kobiet. W 1935 r. oba te referaty zostały połączone w wydziale WF i PW dowodziła nimi kierowniczka ruchu Maria Wittekówna. Powołanie przy organach wojskowych komórek do spraw kobiet, w których obsada składała się z samych kobiet miała ogromne znaczenie ponieważ w ten sposób w formalny i realny sposób zaaprobowano celowość PWK oraz zaznaczono w ten sposób państwową potrzebę takiej organizacji.
Wcześniejsze lata 1924 – 1926 były ważnym sprawdzianem dla ruchu, który nie miał żadnego wsparcia moralnego, ani żadnej pomocy, a pomimo to przetrwał wykazując wewnętrzną siłę, która była również wewnętrzną siłą kobiet tworzących tą organizację.

Rozwojem PWK kierował na początku Komitet Społeczny Przysposobienia Kobiet do Obrony Kraju. W 1927 r. Komitet wyposażył i urządził stały teren obozowy na ogromnej polanie pod Kościerzyną na Pomorzu. W tym okresie komendantami obozów mianowano oficerów wojska polskiego, kobiety były jedynie ich zastępczyniami. Pod koniec tego roku intensywna praca w terenie przyniosła rozwój organizacji i stworzenie nowych ośrodków oraz oddziałów PWK.

W 1928 r. została powołana Organizacja Przysposobienia Kobiet do Obrony Kraju, jej celem był przede wszystkim rozwój wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego kobiet oraz przygotowanie instruktorek dla wojskowej pomocniczej służby kobiet na wypadek wojny.
Działalność PWK zmieniła również statut kobiet w społeczeństwie, które teraz mogły jak pełnoprawne obywatelki brać czynny udział w obronie Państwa Polskiego w myśl hasła „Naród pod bronią”. Ich wyszkolenie pozwalało na przejęcie wyznaczonych im w czasie wojny ról.

Na początku w wielu ośrodkach korzystano z pomocy instruktorów wojskowych, ta forma jednak nie była korzystna ze względu na inne metody i brak jednolitości pracy.

Z czasem organizacja zaczęła cieszyć się coraz większą popularnością wśród dziewcząt. W okresie luty 1927 – kwiecień 1928 r. zarejestrowanych członkiń ćwiczących było 3378, z czego w zespołach stowarzyszeń tylko 900 „Czynne były – tytułem próby 73 hufce szkolne oraz 3 hufce w wyższych uczelniach”. Wszystkie zespoły, instytucje i ekspozytury w tym okresie przejęła nowa organizacja PKdoOK w ten sposób została zlikwidowana niejednolitość struktury wewnętrznej tej organizacji. Na początku PWK było wspierane przez Związek Strzelecki. W kolejnych latach współpraca obu organizacji nie była już tak ścisła. W 1928 r. na obozach organizowanych przez PWK nie było już instruktorów – oficerów, nareszcie szkoleniem mogła się zająć wyłącznie kobieca kadra instruktorska. W tym czasie liczba hufców przekroczyła już setkę, a liczba ćwiczących dziewcząt wynosiła ponad 5000. Największą popularnością hufce cieszyły się wśród dziewcząt uczęszczających do szkół średnich. W 1929 r. obozy letnie nie były już w stanie pomieścić wszystkich chętnych kandydatek. Ogółem liczba uczestniczek obozów wynosiła 600 członkiń. OPK prowadziła wtedy następujące zespoły:
1. Hufce szkolne PWK.
2. Hufce akademickie PWK.
3. Hufce oddziały PWK
4. Drużyny WFK
5. Kluby sportowe.

Liczba hufców członkiń organizacji w kolejnych latach:
rok szkolny 1927/28 – 73 hufce szkolne, 3 akademickie
lata 1928/29 – zarejestrowano 130 jednostek i 5486 członkiń ćwiczących
lata 1929/30 – 289 jednostek i 9934 członkiń ćwiczących
lata 1930/31 – 364 jednostki i 12394 członkiń ćwiczących w tym 287 hufców oraz 77 oddziałów pozaszkolnych.
Liczba kół lokalnych w roku szkolnym 1929/30 przekroczyła 40. Liczba członkiń ćwiczących wynosił blisko 10 000. Tak dynamiczny rozwój organizacji wymusił również zwiększenie kadry instruktorskiej. W latach 1930/31 prowadzono też kursy: oświatowe, gospodarcze i łączności.

W 1931 r. plan organizacji uwzględniał następujące
1. działy fachowe:
- ratownictwa
- służbę oświatowo – propagandową
- służbę gospodarczą
- służbę materiałową
- służbę biurową
- służbę łączności
2. działy instruktorskie:
- obrony przeciwgazowej
- służby polowej
- wstępne instruktorskie przysposobienie wojskowe kobiet.
Programy wyszkolenia fachowego były również dostarczane przez inne stowarzyszenia, które zostały upoważnione przez PUWF i PW, stowarzyszenia te udzielały również pomocy instruktorskiej.


Stan ilościowy jednostek WF i PWK w latach 1931/32 wynosił: razem członkiń ćwiczących – 16 031, a w latach 1923/33 – 17 085 członkiń ćwiczących.

Szkolenie przynosiło pozytywne efekty. W 1932 r. absolwentki zespołów szkoleniowych mogły już pracować społecznie, z myślą o tej działalności powstały Drużyny Pracy Społecznej. Ta nowa forma organizacyjna pozwalała dziewczętom na zdobycie praktyki. Absolwentki podejmowały pracę na terenie świetlic szkolnych, żołnierskich, w bursach, żłobkach oraz własnych świetlicach. W ramach tych prac opiekowały się również dziećmi. Niektóre zespoły odbywały praktykę w szpitalach wojskowych, pogotowiu ratunkowym, Komendach PW, Wojskowej Składnicy materiałów w Skierniewicach, na poczcie i obozach letnich. Kobiety były zatrudniane w administracji i dziale sanitarnym męskiego PW, działały również na terenie swojej własnej organizacji. Koła lokalne PWK miały swoje świetlice, ich praca obejmowała m.in. pomoc dla bezrobotnych, udział w akcji opieki nad poborowymi i opiekę nad dziećmi. W finansowaniu tej organizacji pomagały bale charytatywne, zbiórki uliczne, loterie fantowe itp. Kolejną działalnością były hufczyki, które powstawały z myślą o dziewczętach w wieku 12-14 lat zafascynowanych organizacją PWK.

Jedną z najważniejszych dat był 9 kwietnia 1938 r. kiedy to uchwalono ustawę o powszechnym obowiązku wojskowym. Na podstawie tej ustawy ochotniczki, które zgłosiły się do pomocniczej służby wojskowej mogły zostać do niej powołane, kolejnym krokiem było szkolenie, a następnie podlegały one obowiązkowi służby. Obowiązkowi zgłoszenia się i przeszkolenia zostały objęte kobiety z cenzusem szkoły średniej lub wyższej.
„11 lutego 1939 r. Rada Ministrów wydała rozporządzenie o uznaniu Organizacji Przysposobienia Kobiet do Obrony Kraju za stowarzyszenie wyższej użyteczności publicznej i nadaniu mu nazwy Przysposobienia Wojskowego Kobiet”.
Tym samym PWK zyskało przywilej wyłączności na prowadzenie przysposobienia wojskowego kobiet w kraju oraz zrzeszania stowarzyszeń społecznych działających w tej sprawie. Działanie PWK odbywało się w zakresie ustalonym przez Ministerstwo Spraw Wojskowych.
Pomocnicza służba wojskowa polegała na pełnieniu służby obrony przeciwlotniczej, wartowniczej, łączności, technicznej, przeciwpożarowej, wojskowej, służby zdrowia, transportowej, biurowej oraz każdej innej potrzebnej dla celów obrony państwa. Od momentu uchwalenia ustawy PWK miało stanowić jednolitą organizację na prawach wyższej użyteczności. Dla Ministerstwa Spraw Wojskowych miała stanowić organ wykonawczy ustawy w odniesieniu do kobiet w służbie wojskowej.

25 marca 1939 r. odbył się walny zjazd OPWK. Brało w nim udział 16 delegatek. W tym czasie PWK zrzeszało już łącznie 400 000 kobiet i młodzieży żeńskiej. Na zjeździe wybrano Komendantkę Naczelną, którą została Maria Wittek.
W 1939 r. Organizacja PKdoOK zgłosiła do wiadomości Departamentu Uzupełnień Ministerstwa Spraw Wojskowych, że posiada ponad 9000 kandydatek odpowiadających wymogom pozwalającym zaciągnąć się kandydatom do armii.
„W czerwcu Komenda Naczelna PWK drogą służbową przez PUWF i PW i Oddział I Sztabu Głównego przedstawiła do decyzji ministerstwa spraw wojskowych projekt o organizacji i mobilizacji kobiet do służby wojskowej. Projekt przewidywał militaryzację PWK pod nazwą Organizacja Wojskowa Kobiet. Planowano mobilizację tych kobiet, które otrzymają imienne karty powołania na stanowiska etatowe, przewidziane w zapotrzebowaniach właściwych departamentów służb Ministerstwa Spraw Wojskowych”.
Przedstawiony projekt nie został jednak zaaprobowany przez Ministra Spraw Wojskowych. Dopiero w sierpniu zostały wydane polecenia opracowania tekstu rozkazów.
Do połowy lipca 1939 r. gotowość współdziałania z PWK zgłosiło 57 organizacji skupiających łącznie 700 000 członków. Jak to się stało, że cały ten potencjał nie został wykorzystany w trakcie II wojny światowej? Dlaczego PWK zostało niemal całkowicie zapomniane i nie ma o nich żadnej wzmianki w podręcznikach historii?
„Odnośnie mobilizacji kobiet Minister zadecydował, że w pierwszym dniu wojny zostanie zmobilizowana kadra instruktorska PWK łącznie z żeńską kadrą Legii Akademickiej oraz juzistki z kursów w Zegrzu, następnie maturzystki z roku szkolnego 1938/39 – do służby zdrowia. Absolwentki innych rodzajów szkolenia fachowego miały być powołane w miarę potrzeb odrębnymi zarządzeniami”. Zarządzenia Ministra oraz stosowne rozkazy opracowywano w wielkim pośpiechu. 22 sierpnia zostały one przekazane do Departamentu Dowodzenia Ogólnego MS Wojsk jednak nie zostały zreferowane przez Ministerstwo Spraw Wojskowych przed wybuchem wojny. W momencie wybuchu wojny PWK działało formalnie jednak na zasadzie starych zarządzeń. W zasadzie oficjalnie powołana kadra instruktorska, jednak rozkazy, które otrzymały od swoich przełożonych dotyczyły wyłącznie ewakuacji komend PW i PWK.
Wybuch wojny spowodował że plany wykorzystania PWK w wojsku uległy deaktualizacji.
„Awizo przekazane ochotniczkom o przewidzianej w pierwszym dniu mobilizacji podkreślało tylko obowiązek stawiennictwa i dyspozycyjności. Dalsze sprawy miały regulować komórki mobilizujące, które niestety nie zaistniały. Tylko część personelu służby zdrowia, juzistki i telefonistki otrzymywały imienne wezwania. Mimo to z chwilą wybuchu wojny, na polecenie głównej Rady Społecznej PWK, wszystkie ośrodki terenowe Pogotowia stanęły do dyspozycji lokalnych komitetów samopomocy społecznej, powstały pod egidą Ogólnopolskiego Komitetu Samopomocy Społecznej. Ośrodki te w większości stanowiły podstawę działania i aparat wykonawczy komitetów”.
(Juzistkami nazwano absolwentki kursów łączności telegraficznej w Żaganiu, gdzie uczono obsługi aparatów telegraficznych typu Hughes dla wojska.)

Słowa Marii Wittekówny najlepiej przedstawiają dorobek PWK:
„(...) Wielotysięczne rzesze członkiń kobiecych stowarzyszeń społecznych uczestniczących w niepodległym dwudziestoleciu w akcji przysposobienia kobiet do obrony kraju – uczulano na hasło czynnej obrony jego niepodległości jako obowiązku każdej Polki – włączyły się wszędzie do aktywnych prac obronnych. Na terenach bombardowanych zgłaszały się do likwidowania szkół, gaszenia pożarów, pomocy poszkodowanym, rannym, osieroconym. Na trasach przemarszu wojsk, ewakuacji rannych, na stacjach kolejowych, w skupiskach uchodźców stanęły do obsługi punktów sanitarnych, kwaterunkowych i informacyjnych, które same organizowały, zdobywały środki, żywność, dach nad głową. Stanęły do wielu innych prac doraźnie niezbędnych, potrzebnych natychmiast, żadnym planem nie przewidzianych, na żadnym kursie nie uczonym, ciągle improwizowanych i wciąż niedostatecznych wobec coraz większych potrzeb i ciągłej potrzeby nowych rąk do pracy”.
Sukces PWK to wykształcenie wśród dziewcząt głęboko patriotycznej postawy, ofiarności i poświęcenia, które spowodowały, że młode kobiety, zawsze chętnie podejmowały się tych zadań. Dziewczęta które decydowały się na wstąpienie w szeregi PWK swoją decyzję motywowały chęcią obrony kraju. Powstanie tej organizacji było swoistym przełomem w historii obronności kraju. Główną jej zasługą było uzyskanie prawnych podstaw dla włączenia kobiet do pracy na rzecz obrony kraju.

Struktura, organizacja i prace PWK.

Przez cały czas istnienia organizacji PWK obowiązywały 2 systemy, które określały poszczególne stopnie. W pierwszym systemie istniały stopnie przeszkolenia fachowego. Drugi system został opracowany przez Państwowy Urząd Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego, system ten stosowały też inne organizacje realizujące zadania PWK.
W regulaminie PWK możemy przeczytać o kategoriach osób biorących udział w pracy PWK.
1. Członkinie PWK.
a) kandydatki
b) członkinie rzeczywiste
2. Uczestniczki PWK
a) młodzież żeńska pozaszkolna od 18 roku życia i młodzież szkolna na zasadzie bezpośredniego zgłoszenia.
b) członkinie stowarzyszeń współdziałających z PWK, które brały udział w zajęciach w ramach przysposobienia do obrony kraju.

Do PWK mogły zgłaszać się Polki które ukończyły 18 lat. Kandydatka była przyjmowana przez Komendantkę Koła. Nowo-przyjęta na początku była zapoznawana z przepisami statutu PWK, regulaminem organizacyjnym oraz obowiązkami i prawami członkiń, potem musiała zaświadczyć na piśmie że zapoznała się z ww przepisami. W razie wątpliwości co do kandydatury danej kobiety, ostateczna decyzja należała do Komendantki Koła, która miała prawo odmówić kandydatce bez podawania przyczyny, która wpłynęła na tą decyzję. Okres kandydacki trwał od 3 msc. do 2 lat, jeśli w tym czasie szkolenie kandydatki nie przebiegło pomyślnie, musiała ona odejść.
Rzeczywistą członkinią PWK mogła zostać kobieta, która pomyślnie ukończyła przysposobienie wojskowe i przynależała do organizacji co najmniej 3 miesiące oraz została oficjalnie przyjęta po podpisaniu deklaracji. Dziewczęta, które zostawały członkiniami rzeczywistymi musiały brać udział w pracach min. 2 h tygodniowo, szkolić się w zakresie samoobrony, były też zobowiązane do propagandy na rzecz PWK w swoim środowisku. Kolejnym obowiązkiem było zgłaszanie zmian miejsca zamieszkania, danych personalnych (np. zmiany nazwiska po wyjściu za mąż) oraz przynależności do innych organizacji. Bycie członkinią rzeczywistą PWK upoważniało do brania udziału w zebraniach, głosowania podczas nich oraz otwierało drogę do awansowania na wyższe stanowiska w strukturze organizacji.
Przynależność nie wiązała z PWK na zawsze, jeżeli któraś z członkiń chciała wystąpić z szeregów PWK, musiała złożyć stosowne zawiadomienie w formie pisemnej. Innym powodem odejścia było wykluczenie uczestniczki, która działała na szkodę organizacji lub popełniła jakieś przestępstwo. Wykluczenie takie następowało z wyroku sądu koleżeńskiego.
Członkinie PWK były zobowiązane do płacenia składek oraz jednorazowej wpłaty wpisowego.
Młodsze dziewczęta, które jeszcze nie ukończyły 18 roku życia mogły należeć do PWK, ale tylko jako uczestniczki, które tak jak członkinie rzeczywiste przechodziły szkolenie przygotowujące je do pomocniczej służby wojskowej (przysposobienie wojskowe) oraz opłacały wpisowe i składki na rzecz organizacji.
Z PWK współpracowali również tzw. członkowie współdziałający i popierający. Członek popierający pomagał i wspierał rozwój organizacji, a współdziałający przechodził szkolenie i brał udział w pracach władz.
Członkiem współdziałającym lub popierającym mogło zostać również stowarzyszenie. Na stowarzyszeniu również spoczywał obowiązek płacenia składek. Stowarzyszenie, które podejmowało współpracę z PWK musiało zgadzać się z ideologią przyjętą przez organizację oraz dokładać wszelkich starań, by prowadzone akcje przebiegały zgodnie z ustalonymi warunkami współpracy.

Najniższą komórką terenową PWK była placówka. Placówki oznaczano nazwami miejscowości, lub dzielnic miast w których się znajdowały np. Placówka PWK Sokółka, czy Placówka PWK Warszawa – Praga 3.
Placówki były zakładane tam gdzie znajdował się co najmniej 6-cio osobowy zespół oraz kandydatka posiadająca dostateczne kwalifikacje żeby zostać komendantką. W skład załogi Placówki wchodziły przydzielone do niej członkinie kadry instruktorskiej, pomocniczej i przodowniczej oraz zespoły uczestniczek PWK (członkiń, kandydatek i członkiń rzeczywistych), zespoły dla członkiń stowarzyszeń współdziałających i dla niestowarzyszonych.
Wewnątrz organizacji PWK zostały utworzone własne stałe zespoły, które zajmowały się poszczególnymi grupami uczestniczek i członkiń:
- zespoły przygotowawcze dla młodzieży do lat 14 (hufczyki)
- zespoły wychowawczo - szkoleniowe
- hufce szkolne
- hufce PWK dla młodzieży pozaszkolnej powyżej 14 roku życia i dorosłych kobiet.
- dla młodzieży pozaszkolnej powyżej 14 roku życia i dorosłych kobiet oddziały PdOK (przysposobienie do obrony kraju).
- dla członkiń – kandydatek od lat 18 – drużyny kandydackie
- zespoły wyszkoleniowo – realizacyjne dla absolwentek hufców PWK
– hufce pracydla członkiń rzeczywistych z drużyn kandydackich i oddziałów PdOK drużyn pracy
- zespoły realizacyjne – dla członkiń rzeczywistych po Hufcu Pracy, kadry pracy i Drużyny Pracy

Na czele PWK stała Komendantka Naczelna która ustalała wszystkie wytyczne organizacyjne dla PWK, reprezentowała ona również organizację i była odpowiedzialna za kontakt władzami kraju.  Komendantki Placówek podlegały Komendantce Koła, a z kolei ich pracę regulowały instrukcje Komendantki Naczelnej.

W skład obsady komendanckiej zespołu wchodziły członkinie kadry instruktorskiej i przodowniczej. W dziale propagandy Komendantka pracowała według wytycznych Rady Społecznej Koła.
Placówki na terenie jednej Komendy tworzyły Koła. Gdy na terenie Koła znajdowało się 6 placówek, wtedy powoływano Radę Koła w zależności od warunków, istniały wyjątki od tej reguły.
Okręgi były zakładane decyzją Komendantki Naczelnej, która powoływała Komendantkę Rejonu. Koła na terenie Okręgu Korpusu tworzyły Okręg.

Placówka => Koło => Okręg (Rejon) => Komendantka Naczelna

Do obowiązków Komendantki Okręgowej należało:
- rozbudowa i organizacja PWK na terenie okręgu
- kierowanie i kontrola pracy na terenie okręgu
- reprezentowanie PWK
- sprawozdawczość, ewidencja pracy i personali wszystkich uczestniczek oraz członkiń.

Za opracowanie planu pracy, budżetu, propagandy, zarządzanie majątkiem, zaopatrzenie terenu obozu oraz organizowanie grup odpowiadały Okręgowe Rady Społeczne.

Centralną władzę organizacji PWK stanowiły: walny zjazd, Komendantka Naczelna i Główna Rada Społeczna.

Szkolenie członkiń i uczestniczek przygotowywało głównie do pomocniczej służby wojskowej. PWK było ruchem społeczno - wychowawczym stworzonym przez kobiety dla kobiet. Zadaniem tego ruchu było przygotowywanie kobiet do służby oraz pracy wykonawczej w ciężkich warunkach , w konkretnym dziale struktury administracyjnej wojska. Szczególny nacisk kładziono na wyrobienie w uczestniczkach postawy patriotki gotowej do służby na rzecz państwa polskiego. Dziewczęta musiały też zdobyć sprawność fizyczną oraz niezbędną wewnętrzną siłę moralną. Wszystkie te zabiegi miały je przygotować do pracy w ciężkich warunkach wojennych oraz pomóc wykształcić postawę osoby, która będzie potrafiła się obronić i przetrwać w najtrudniejszych momentach.
„Wytworzony zasób siły wewnętrznej i odporność oraz zrozumienie wpływu postawy moralnej społeczeństwa na morale wojska przygotowywały pewiaczki do roli czynnika podtrzymującego w społeczeństwie ogólną odporność, hart i wiarę w zwycięstwo (...)”.

Program nauczania w organizacji obejmował:
- higienę i ratownictwo
- wychowanie fizyczne
- wychowanie obywatelskie
- naukę służby
- organizację wojska
- obronę przeciwgazową i przeciwlotniczą
- ratownictwo ogólne
- służbę polową (w tym terenoznawstwo, łączność, gry polowe, obozownictwo)
- strzelectwo
- łucznictwo
- jazdę konną

Formy prac podejmowanych w PWK były w pewnej mierze tak samo surowe jak w wojsku. W szkoleniu dziewcząt największą rolę odgrywały zbiórki oraz obozy letnie. Pierwsze 2 obozy zorganizowano w 1923 r. Na początku, na obozie Związku Strzeleckiego w miejscowości Zagórze pojawiło się 22 uczestniczki. Na drugim obozie pojawiło się zaledwie 18 uczestniczek. Oprócz realizowania programu nauczania, w dziewczętach starano się również wyrobić określoną postawę. Kobiety były uczone współdziałania w grupie, solidarności, karności, poczucia współodpowiedzialności za siebie i swoje otoczenie, samopomocy indywidualnej. Program PWK wyrabiał też umiejętność umiejętność obrony własnej oraz niesienia pomocy w nagłych wypadkach, co w wypadku wojny okazało się często niezbędne.
Praca z młodzieżą szkolną, która jeszcze nie osiągnęła pełnoletności nie obejmowała jeszcze przysposobienia wojskowego, a koncentrowała się na drużynach WF. Ich szkoleniem zajmowały się instruktorki. Jeżeli chodziło o zadania wychowaczo – szkoleniowe, to mogły się ich podejmować jedynie pełnoprawne członkinie rzeczywiste.

W Kołach tworzono sekcje:
- propagandową i prasową, odpowiedzialną za zapoznawanie społeczeństwa z organizacją
- dochodowo – organizacyjną
- sekcję świetlicową – zajmującą się prowadzeniem i utrzymaniem świetlic

Organizacja Komend podobnie jak w wojsku, była oparta na ścisłej zależności i dyscyplinie służbowej, takie postępowanie zapewniało odpowiednie funkcjonowanie wyszkolenia oraz kadry instruktorskiej. Każda nowo wstępująca członkini OPK zobowiązana była do odbycia kursu ogólno - wojskowego. W trakcie którego miały zapoznać się z istotą i metodą pracy wojskowej. Szkolenie takie miało nauczyć niezbędnych umiejętność i wiadomości oraz pomagało wyrobić odpowiednie nastawienie psychiczne.
W trakcie kursu kobiety uczyły się następujących przedmiotów:
- nauka broni
- strzelectwo
- łucznictwo
- łączność
- nauka obywatelska
- gry polowe
- absolwentki tego kursu mogły specjalizować się w jednym z oddziałów pomocniczych służb wojskowych takich jak:
- służba sanitarna
- służba oświatowa
- służba łączności
- służba gospodarcza i kancelaryjna

Program przeszkolenia wojskowego, który obowiązywał w hufcach szkolnych został zatwierdzony przez MS Wojsk, rozłożono go na 3 lata. Stanowisko jakie zajęło MWRiOP wobec OPKdoOK miało ogromne znaczenie ponieważ zezwolenie na prowadzenie hufców szkolnych stawiało tą organizację na równi z organami wojskowymi PW i wojskowymi instruktorami w szkołach męskich. Nauka obejmowała dziewczęta od 15 roku życia. Pierwsze 2 lata szkolenia przeznaczono na przysposobienie wojskowe, a ostatni rok obejmował specjalizację w jednym dziale służby pomocniczej. Specjalizacja była przystosowana do typu szkoły. Po 2 latach szkolenia dziewczęta otrzymywały świadectwo, które z oceną min. dostateczną upoważniało do pracy w roku trzecim. Dodatkowo organizowano również kursy wakacyjne. Obozy letnie i zimowe były dopełnieniem edukacji. Metoda szkolenia opierała się na teorii przedstawianej w postaci pogadanek oraz praktyce nabywanej przy organizację.
Wyszkolenie ogólno-wojskowe obejmowało:
- systemy uzupełniania wojska
- ogólną organizację armii w czasie pokoju
- rodzaje broni
- służby
- przejście armii ze stopy pokojowej w stan wojenny (mobilizacja personalna, broni, wozów, przemysłu wojennego, zdania transportu w czasie mobilizacji)
- powinności żołnierza
- zasady karności wojskowej
- hierarchia wojskowa (starsi i młodsi przełożeni, podwładni, stopnie wojskowe i odznaki wojskowe, zależność służbowa bezpośrednia i pośrednia)
- zasady władzy dyscyplinarnej
- służba inspekcyjna
- praktyczne i ogólne informacje o służbie ratowniczej
- musztra formalna jednostki i zespołu (marsze i zbiórki)
- nauka służby obejmująca służbę wewnętrzną i organizację armii (miało to wyrobić karność, punktualność itp. oraz zapoznać pewiaczki z wewnętrznym życiem wojska)
- musztra formalna jednostki i zespołu (marsze, zbiórki, itd. nauka ta miała wyrobić niezbędną w ekstremalnych sytuacjach karność), musztra formalna była stosowana w minimalnym zakresie, były to raczej ćwiczenia mające zaprowadzić porządek w oddziale
-higiena i ratownictwo, czyli pierwsza pomoc w nagłych wypadkach, takich jak krwotok, porażenie słoneczne, wiedza na temat odpowiedniego zaopatrzenia apteczki)
- obrona przeciwgazowa i przeciwlotnicza (ewakuacja do schronu i stosowanie masek gazowych)
- strzelectwo – budowa broni, rozbieranie i składanie, konserwacja i jej niszczenie, budowa naboju, nauka o strzale, wstępne szkolenie na strzelnicy, strzelanie z broni małokalibrowej, z broni krótkiej, strzelania z broni długiej (w miarę możliwości)
- służba polna: terenoznawstwo – posługiwanie się mapą, poruszanie się po terenie, tak żeby być niezauważonym, ocena odległości, zapamiętywanie zauważonych zjawisk, analiza sytuacji, wysuwanie wniosków, umiejętność zadawania relacji, zachowanie kierunku w marszu na przełaj, przez las, w nocy, służba gońca, poruszanie się w terenie małego zespołu, wywiad i opis danego terenu w określonym zakresie, pisemne meldunki, krótkie marsze (4-6 km) i dłuższe (15-18 km) z posługiwaniem się mapą w terenie, biwakowanie, ubezpieczenie, służbę wewnętrzną i ratowniczą na biwaku, ćwiczenia nocne (orientowanie się w terenie, utrzymywanie łączności, zachowanie kierunku, ocenianie odległości na słuch i wzrok;
- łączność – środki łączności, sygnalizacja ręczna itp.,
Najważniejszym elementem nauki były gry polowe, które uczyły obserwacji oraz wykorzystania terenu przy przemieszczaniu się (orientowania się w terenie).

Jednym z wewnętrznych organów PWK był Komitet Społeczny Klubu Starszych Instruktorek, klub ten zrzeszał wyszkoloną na obozach kadrę instruktorek. Członkami Komitetu Społecznego Klubu były dodatkowo następujące organizacje:
- Związek Harcerstwa Polskiego
- Polski Biały Krzyż
- Rodzina Wojskowa
- Służba obywatelska
- Koło Polek
- Klub Wioślarek
- Kobiecy Klub Strzelecki

Przejęcie bezpośredniej pracy przez OPKdoOK na terenie szkół zlikwidowało konflikty pomiędzy poszczególnymi organizacjami, które były zrzeszone w komitecie. W późniejszym okresie Komitet zmienił nazwę na Związek Stowarzyszeń dla PKdoOK. Zadania Komitetu najlepiej określa poniższy fragment statutu:
„Dążenie do podniesienia wychowania fizycznego wśród kobiet, do wytworzenia jak najliczniejszych rezerw społecznych do służby pomocniczej przy obronie kraju oraz do wytworzenia silnego ośrodka moralnego dla jak najszerszego rozwoju tych idei”.

W 1933 r. została wydana przez Państwowy Urząd WFiPW instrukcja dotycząca organizacji pracy w środowiskach kobiecych. W programie PWK jasno określano że każda kobieta przygotowana do służby pomocniczej powinna posiadać przysposobienie wojskowe. Wojskowa technika pracy miała umożliwić lepsze zrozumienie obowiązków, potrzeb i organizacji wewnętrznej wojska. Kobiety musiały też dowiedzieć się jak stosować środki samoobrony. W tym celu został ustalony zestaw przedmiotów, które stanowiły wyszkolenie ogólno - wojskowe. Została również napisana instrukcja o organizacji pracy, która m.in. ujednoliciła formy organizacyjne i metody pracy. Formy i metody zostały opracowane na podstawie doświadczeń nabytych na terenie obozów. Jednolitość zaczęła obowiązywać również w kadrze instruktorskiej. Instrukcja PWK przewidywała 3 stopnie wyszkolenia:
„ 1. Kurs podinstruktorski – kat. A dla kandydatek po szkole średniej.
2. Kurs podinstruktorski – kat. B dla kandydatek po szkole powszechnej. Stanowiły I-szy stopień wyszkolenia upoważniający do organizowania i pracy PWK w jednostkach PWK.
3. Kurs instruktorski. Stanowił II Stopień upoważniający do prowadzenia prac PWK na stanowiskach kierowniczych w organizacji PW.
4. Kurs wyższy instruktorski. Stanowił III – ci stopień wyszkolenia, którego uprawnienia były regulowane osobnymi nakazami”.

Kandydatki które miały płacić określone funkcje w kadrze PUWF i PW oraz Okręgowych Urzędach musiały mieć ukończony kurs instruktorski. Absolwentom takich kursów był przyznawany III stopień wyszkolenia.

Stopnie organizacyjne w PWK (od najniższego):
1. Szeregowa – wyszkolenie ogólno – wojskowe.
2. Starsza szeregowa – j.w.
3. Młodsza aspirantka – wyszkolenie ogólno-wojskowe i instruktorskie niższe
4. Aspirantka – j.w.
5. Starsza aspirantka – wyszkolenie podinstruktorskie
6. Przodowniczka – jw.
7. Młodsza instruktorka – wyszkolenie instruktorskie
8. Starsza instruktorka – jw.
9. Podinspektorka – jw.
10. Inspektorka – jw.

Stopnie były nadawane rozkazem przez uprawnioną do tego komendantkę, na podstawie wniosku złożonego przez inną komendantkę, która została do tego uprawniona. Mianowanie na wyższe stopnie mogło przebiegać automatycznie lub być dokonywane na podstawie wyboru.
Z wyboru mianowano zazwyczaj dziewczęta na stopień st. szeregowej, starszej instruktorki, podinspektorki i inspektorki. Nominacje na pozostałe stopnie następowały automatycznie wraz z uzyskanymi kwalifikacjami przypisanymi do kolejnych stopni.
Niezbędnym warunkiem otrzymania nominacji była wymagana ocena w liście kwalifikacyjnej, odpowiednie na dany stopień wyszkolenie oraz odpowiednia ilość czasu wypracowanych godzin. Uzyskany stopień można było utracić przez wystąpienie z organizacji. Członkini mogła też być zdegradowana na drodze dyscyplinarnej, mogła też zostać wykreślona z organizacji na drodze organizacyjnej lub na podstawie wyroku Sądu Honorowego (w tym przypadku utrata następowała bezpowrotnie). Degradacji dokonywała ta sama komendantka, która nominowała daną członkinię.

Zespoły ćwiczących kobiet były organizowane systemem wojskowym i tak samo jak w wojsku, w zależności od liczby tworzyły: drużyny, plutony, kompanie.
Drużyna zazwyczaj składała się z komendantki i od 13 do 33 członkiń. Ich wyszkolenie musiało być na jednakowym poziomie. Pluton składał się z 2-3 drużyn, a kompania z 4-6 drużyn połączonych do celów organizacyjnych (w tym przypadku można było łączyć drużyny o różnym stopniu wyszkolenia). Tok pracy jednostek również był regulowany przez system wojskowy, za pomocą rozkazów, instrukcji i rozporządzeń.

Sens wyszkolenia wojskowego jakie przechodziły kobiety w PWK może podsumować poniższy cytat:
„(...) każdy obywatel naszego państwa musi być zdolny do samoobrony, kobieta zajmująca jakikolwiek posterunek służby pomocniczej, wojskowej, przy zmiennych losach wojny winna obronić samą siebie, a dla tego celu powinna znać środki obrony indywidualnej, jak broń krótka, czy długa i umieć się z nimi obchodzić. Bardzo duże znaczenie ma w kwestii samoobrony przeciwgazowej, która powinna być przedmiotem powszechnego przysposobienia społeczeństwa. Obeznana z nią kobieta, nie mając nawet bezpośredniego kontaktu z pracą wojskową, okaże państwu w razie wojny duże usługi przez umiejętność zastosowania środków ochronnych w razie ataków gazowych na ludność cywilną”.

Inne przedmioty, które obowiązywały w wyszkoleniu fachowym:
ratownictwo ogólne, przeciwgazowe, kurs szycia, kurs trykotarstwa (dzierganie), nauka prania i prasowania, gotowanie dla dużej ilości osób, umiejętność rozpoznawania jakości produktów, kurs pożarnictwa, wyszkolenie w zakresie opieki nad dziećmi, wyszkolenie przewodniczki krajoznawczej.

Statut:
1. PWK wywodząc się z tradycji organizacji niepodległościowych opiera się na kierunku ideowym nadanym życiu Polski przez Józefa Piłsudskiego.
2. PWK jest stowarzyszeniem wychowawczym przysposobienia do obrony kraju, zorganizowanych na zasadach wojskowych, z uwzględnieniem ochotniczego i społecznego charakteru organizacji i potrzeb wykorzystania inicjatywy społecznej.

MUNDUR

Wszystkie członkinie ćwiczące OPKdoOK obowiązywały przepisy dotyczące umundurowania oraz odznak wyszkolenia.
Młodsze aspirantki, aspirantki, szeregowe i starsze szeregowe nosiły strój ustanowiony dla członkiń jednostek PWK.
Aspirantki i przodowniczki nosiły stroje ustanowione dla podinstruktorek.
Młodsze i starsze instruktorki, podinspektorki i inspektorki nosiły mundury ustanowione dla instruktorek PWK.

Odznaki posiadanych stopni:
- Szeregowa – patki trójkątne, granatowe na rogach kołnierza i znaczki OPKdoOK na nich.
- Starsza szeregowa – patki plus znaczki oraz dodatkowo jeden pasek z czerwonego sutaszu, naszyty na patce prostopadle do wypustki, na tym przypięty znaczek.
- Aspirantka – jw. plus trzy czerwone paski z sutaszu.
- Starsza Aspirantka – kąt i jeden pasek z czerwonego sutaszu na patce i takie same odznaki na patce oraz takież same odznaki na patce w kształcie rombu na frenczu.
- Młodsza instruktorka – jeden pasek ze srebrnego sutasz na patce oraz granatowej patce w kształcie rombu na kołnierzu frencza.
- Starsza instruktorka – dwa paski ze srebrnego sutasz na patce oraz granatowej patce w kształcie rombu na kołnierzu frencza.
- Podinspektorka – trzy paski ze srebrnego sutasz na patce oraz granatowej patce w kształcie rombu na kołnierzu frencza.
- Inspektorka - wężyk ze srebrnego sutasz na patce oraz granatowej patce w kształcie rombu na kołnierzu frencza.

Oznaczenia na ubraniach cywilnych na patce prostokątnej wymiaru 2,5 cm x 1,5 cm naszyte takie same paski i kąty jak na trójkątach i rombach przypięty znaczek O.P.K.
Patki noszone na ubraniach cywilnych w miejscu przypadającym tuż nad prawą połową klapy lewej kieszeni bluzy. Na płaszczach cywilnych żadnych odznak O.P.K. oprócz metalowego znaczka. Odznaki funkcji można było nosić jedynie na następujących ubraniach cywilnych: kostium, bluzka angielska, sweter sportowy, suknia z długim rękawem.

Innym systemem odznaczeń były sznury naramienne. Oznaczały one pełnienie poszczególnych funkcji w systemie organizacyjnym danych jednostek. Sznury miały kolor granatowy i noszono je przy mundurach były przymocowane od naramiennika do lewej górnej kieszeni (w plutonie)
- szef – długi czerwony z metalową sprzączką do gwizdka i jedną skuwkę tego samego koloru.
- drużynowa – sznurek granatowy
- funkcyjna – sznurek brązowy w Komendach Koła Lokalnego.
- komendantka Koła nosiła sznurek granatowy jak u komendantek jednostki bez chwościków z jedną srebrną skuwką
- adiutantka – sznurek długi, szaro – niebieski z metalową sprzączką do gwizdka i złotą skuwką.
Kolory sznurka noszonego przy bluzie różniły się w zależności od stopnia jaki zajmowała członkini PWK w danej komendzie, przy czym różniły się one również w zależności od Komendy i tak np. Komendantka Koła Lokalnego nosiła sznurek granatowy bez chwościków z jedną srebrną skuwką, a komendantka w Komendzie Naczelnej nosiła srebrny pleciony sznurek, krótki, noszony od guzika do lewej kieszeni.

Mundury ze wszystkimi odznakami były noszone na wszelkich ćwiczeniach i zajęciach regularnych jednostek PWK, w trakcie wystąpień gdzie członkinie reprezentowały organizację na uroczystościach wojskowych. Członkinie występujące w mundurach zachowywały formy przewidziane regulaminem wojskowym. Zachowanie dziewczyny noszącej mundur miało dowodzić że pamięta o godności i honorze munduru noszonego przez organizację.

Istniały 3 rodzaje mundurów: ćwiczebny, służbowy, odświętny – noszony podczas uroczystości i reprezentacyjnych wystąpień na zewnątrz.
Mundury służbowe i odświętne mogły być noszone poza służbą, wystarczyło że posiadała legitymację O.P.K. Nie można było łączyć żadnych części munduru z ubraniem cywilnym.

Jeżeli bluza lub kurtka były wykonane z wełny, wtedy obowiązywały patki sukienne naszyte na karton i przyfastrygowane. Obowiązywały takie same zasady naszywania patek i stopni jak w przypadku płaszczy, kurtek i frenczy instruktorskich. Z czasem wygląd stopni oraz ich system był modyfikowany. Odznaki ukończenia przeszkolenia ogólno – wojskowego były naszywane po skosie na granatowym mankiecie bluzy. Ich forma to paski o długości 5 cm wykonane ze złotej lamy, naszyte pod kątem 45 stopni w stosunku do brzegu mankietu w odległości 2,5 cm od niego.
Wyszkolenie fachowe odznaczano naszywając kolorowe wypustki w poprzek patek, tuż przy górnej krawędzi. Niestety brak źródeł, które opisywały kolor tych wypustek odpowiadający danemu rodzajowi wyszkolenia. Od 1933 PUWFiPW wprowadziło Instrukcję o Przysposobieniu Wojskowym Kobiet do Obrony Kraju, która ujednolicała sposób noszenia odznak wyszkolenia fachowego i ogólno – wojskowego. W tym czasie zniknęły granatowe mankiety przy rękawach bluz, a zastąpiły je granatowe, prostokątne patki na których umieszczono oznaki stopni. Wymiary patki to 8 cm długości i 4 cm szerokości. Dolny koniec prostokąta ścięto, tak że tworzył on trójkąt o wys. 2 cm. Patki naszywano od 1933 r. w odległości 5 cm od zapięcia mankietu i 2 cm od dolnej krawędzi. Patka w 1935 r. została wydłużona o 9 cm, wtedy podstawa trójkąta była na wysokości mankietu. Od 1933 r. zmniejszyła się do 4 cm. Instrukcja mundurowa dla uczestniczek służby społecznej sugeruje przesunięcie patki mankietowej 1 cm w dół wtedy odległość od krawędzi mankietu wynosiła również 1 cm.
Bluzy starego typu były zakładane przez głowę. Pierwszy projekt bluz dla PWK został opracowany prawdopodobnie w 1928 r. W tym czasie powstawały przepisy umundurowania dla Przysposobienia Wojskowego Kobiet. Pierwsze bluzy miały kolor khaki, szyto je z drelichu lub cienkiej wełny.
Bluza zapinana była na 4 małe rogowe guziki. Jej rękawy były zwężane ku dołowi, kończyły się granatowym mankietem, zapinano je na 2 guziki koloru materiału. Po zmianie regulaminu w 1933 r. granatowy kołnierz zastąpił inny w kolorze munduru, na którym umieszczono patki. Została również zmieniona cała bluza. Usunięto z niej górne naramienniki i dodano dolne kieszenie.


W 1935 r. weszły w życie „Tymczasowe przepisy mundurowe” a potem „Instrukcja mundurowa”. Kolor bluzy określany przez nowe przepisy to tzw. beige – piaskowy, materiał użyty do jej uszycia to drelich wyrobu gabardynowego. Bluzy instruktorek szyto z wełny lub w wersji letniej, roboczej z samodziałowego płótna koloru szarego. Kurtka była lekko wycięta w talii. Jej długość w pozycji siedzącej miała znajdować się 4 cm od siedzenia. Kurtka była zapinana z przodu na 4 guziki czterodziurkowe w kolorze materiału. Ich rozstawienie musiało pozwolić żeby pas noszony w talii przechodził między szóstym a siódmym guzikiem. Długość ramienia trójkąta patek wynosiła 6 cm. Rękawy miały taki sam krój jak poprzednio. Rezygnowano tylko z granatowego mankietu, zamiast tego na rękawach znalazły się dodatkowe patki ze stopniem wyszkolenia. Nowa bluza miała 4 kieszenie. Wymiary górnych to 12x10 cm, długość klapki wynosiła 5 cm. Wymiary dolnych kieszeni to 17x14 cm, a klapki 6x4 cm. Kieszenie posiadały fałdy zaprasowane do wewnątrz, co lepiej widać w dolnych kieszeniach. Instruktorki nosiły frencz. Frencz posiadał wykładany kołnierz szerokości 5 cm, naszywano na niego patki w kształcie rombu. Bluzka noszona pod frenczem była typu angielskiego, uszyta z jedwabnego płótna koloru kremowego lub białego. W strojach służbowych oraz galowych obowiązywała spódnica w kolorze ciemnogranatowym, z wełny z przodu miała ona 2 kontrafałdy oddalone od siebie o 30 cm. Długość spódnicy to 35 cm od ziemi i 150 cm w obwodzie dolnego rantu. Nowe przepisy z 1935 r. zmieniły krój spódnicy. Przód i tył spódnicy były równe o lekko kloszowatym kształcie. Lewy bok spódnicy zachodził równym brytem szerokości 20 cm na bryt przedni. Zapięcie było umieszczone na lewym boku, były to zakryte guziki. Nowa spódnica miała sięgać 30 cm do ziemi. Hufce szkolne nosiły plisowane spódniczki na wzór szkolnych. Oba typy spódnic były noszone przez wszystkie pewiaczki niezależnie od stopnia. Na zachowanych zdjęciach widać że noszono starszy rodzaj spódnic oraz nowszy.
W 1922 r. zostały też zatwierdzone do użytku spodnie. Wcześniej noszono je wyłącznie na obozach. Spodnie były szyte z materiału drelichowego. Na początku sięgały tylko za kolana, a po 1935 r. wprowadzono długie nogawki. Szyto je z lekkiej flanelki lub ciemnogranatowej kory.
W chłodniejsze dni pewiaczki mogły nosić płaszcze. Pierwsze krojem przypominały prochowce kadry oficerskiej z tamtego okresu. Miały kolor khaki i były uszyte z gabardyny. Zapinano je na 4 rogowe guziki (w tym jeden pod szyją). Płaszcz sięgał końca spódnicy. Stopnie instruktorskie analogicznie umieszczano na kołnierzach i rękawach. Czasami na zdjęciach można zobaczyć nieregulaminowe płaszcze dwurzędowe.
Obowiązujące buty były skórzane, czarne lub brązowe na niskim lub płaskim obcasie. Noszono buciki, półbuciki i pantofle. Skórzane półbuciki lub pełne sandały, ewentualnie trzewiki sznurowane do kostki. Pasy noszone do munduru były wojskowe, zapinane na jeden trzpień. Na zdjęciach widać pasy wzorowane na pasach szeregowców. Mały charakterystyczny karabińczyk noszono na pojedynczej szlufce. Pasy były noszone po damsku, czyli zapinane na prawą stronę.
Instruktorki w trakcie oficjalnych wystąpień nosiły poprzeczkę w obowiązujących ich pasach oficerskich. W trakcie ważnych uroczystości noszono pas główny w wersji odświętnej, który wyglądem przypominał tzw. pas salonowy obowiązujący w Wojsku Polskim. Był on szyty z granatowej, jednakowej taśmy, podszyty cienką skórą z okrągłą klamrą średnicy 5 cm i przylutowaną odznaką PWK. Zimą pewiaczki nosiły również skórzane rękawiczki zbliżone kolorem do płaszczy. Granatowy krawat był noszony w pierwszej połowie lat 30. Na oficjalnych, uroczystych wystąpieniach.


W skład stroju sportowego noszonego podczas zajęć wchodziły koszulka gimnastyczna, bluza treningowa, spodenki gimnastyczne, spodnie sportowe, fezik i pantofle gimnastyczne. Koszulka była biała z charakterystycznym kimonowym kołnierzem.

Kobiety wstępujące do PWK zazwyczaj na samym początku nosiły już mundury swoich własnych organizacji takich jak ZHP, Związek Strzelecki, czy PCK.

Zaczek PWK

Barwy jakie można zobaczyć na znaczku PWK to kolor żółty i granatowy, zostały one zapożyczone z tradycyjnych barw piechoty polskiej. Jednak jako organizacja społeczna nie mogła być używać symboli zastrzeżonych dla Wojska Polskiego.
Godło PWK czyli orzeł bez korony trzymający w szponach tarczę z literami PWK zostało wprowadzone w 1928 r. Orzeł ten pojawił się na sztandarach organizacji, był również noszony w formie znaczka na nakryciach głowy, jednak wyłącznie przez ćwiczące członkinie PWK. Mniejsze orzełki przypinano na patkach kołnierzowych bluz, kurtek, frenczy i płaszczy.
Duży orzeł różnił się tylko nieznacznie od małego, obydwa jednak posiadały malowane lub emaliowane tarcze. Litery PWK oraz obwódka były w kolorze żółtym, tło tarczy miało kolor granatowy. Orzeł najczęściej był srebrzony.
Przepisy dot. munduru z 1932 r. mówiły że duży orzełek miał być noszony na kapeluszach, beretach i furażerkach. Instruktorki nosiły małą wersję orzełka. W 1935 r. w życie weszły „Tymczasowe przepisy mundurowe”, które jeszcze w tym samym roku zostały zastąpione przez „Instrukcję mundurową”. Przepisy te mówiły że bez względu na stopień wszystkie członkinie, bez względu na stopień nosiły na nakryciach głowy małego orła. Orzełki mocowano za pomocą słupka z nakrętką. Czasem można również spotkać egzemplarze ze stalowymi pręcikami tzw. wąsy, jednak znaczki tego rodzaju należą do rzadkości. Orzełki mogły różnić się między sobą. Poszczególne koła samodzielnie zamawiały odznaki w różnych firmach, stąd np. w poszczególnych egzemplarzach inaczej może wyglądać ułożenie głowy orła (stopień jej uniesienia) oraz układ piór.
Wymiary małego orła to od 23 do 24 mm, a średnica dużego to ok. 35 mm. Pierwsze orzełki pojawiły się pod koniec lat 20.

W PWK na początku istniało 4 rodzaje nakryć głowy: beret, kapelusze, furażerka w kolorach khaki oraz granatowym. Jednak po zmianach w 1935 r. pozostało już tylko jedno, a mianowicie ciemnogranatowy beret z antenką. Nosiły go wszystkie pewiaczki niezależnie od stopnia.


Więcej informacji na temat PWK http://www.ogrhpwk.com.pl/ 

Źródło zdjęć: https://www.facebook.com/pwkobiet/ 

Artykuł napisano na podstawie: "Przysposobienie Wojskowe Kobiet" Anna Eliza Markert, wyd. MON Dep. Wychowania i Promocji Obronności, Warszawa 2002 oraz art. "Militaria" pt. "W czym maszerował Pewiaczek Ród - słów kilka o umundurowaniu PWK w II Rzeczypospolitej" https://www.pdf-archive.com/2015/01/09/umundurowanie/umundurowanie.pdf 

Cytaty pochodzą z: "Przysposobienie Wojskowe Kobiet" Anna Eliza Markert, wyd. MON Dep. Wychowania i Promocji Obronności, Warszawa 2002 

UWAGA! Ten serwis używa cookies i podobnych technologii.

Brak zmiany ustawienia przeglądarki oznacza zgodę na to. Czytaj więcej…

Zrozumiałem